کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز؛ بیماری نادر اما خطرناک سیستم ایمنی

کمبود پورین نوکلئوزید فسفریلاز یک نوع اختلال سیستم ایمنی می‌باشد که تحت عنوان نقص ایمنی شناخته می شود. نقص ایمنی شرایطی را ایجاد می کند که سیستم ایمنی نمی تواند در مقابل عوامل خارجی مانند باکتری ها و ویروس ها محافظت لازم را داشته باشد. افرادی که به کمبود پورین نوکلئوزید فسفریلاز مبتلا هستند سلول‌های ایمنی کمی دارند. سلول‌های ایمنی که با نام سلول‌های T نیز شناخته می شوند. این سلول ها عوامل خارجی در بدن را شناسایی می کنند و جهت جلوگیری از ایجاد عفونت به آنها حمله می کنند. در این مطلب می خواهیم با بهره گیری از تخصص پزشکان موسسه نقص ایمنی بیشتر به این کمبود در بدن بپردازیم. موسسه نقص ایمنی سپید بهترین موسسه حمایت از بیماران نقص ایمنی است که در تهران فعالیت می کند.

بیشتر بخوانید: بانک خون بند ناف

کمبود نوکلئوزید پورین از کجا شروع می شود؟

در برخی از بیماران تعداد سلول‌های B کمتری دارند. این سلول ها با تولید پروتئین هایی به نام آنتی بادی و یا ایمونوگلوبین در مبارزه با عفونت های بدن نقش دارند. افرادی که بیماری آنها شدید است، سلول‌های T و B  ندارند و این موضوع منجر به ایجاد یک بیماری جدی به نام نقص ایمنی ترکیبی شدید می شود. نام دیگر این بیماری کمبود PNP است.

علت کمبود نوکلئوزید پورین

کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز  به دلیل جهش در ژن PNP ایجاد می شود. ژن PNP دستورالعمل های لازم برای ساخت آنزیم پورین نوکلئوزید فسفریلاز  را در بر دارد. این آنزیم در تمام قسمت های بدن وجود دارد اما در گروهی از گلبول‌های سفید به نام لنفوسیت ها که شامل سلول های T و B هستند، بیشتر فعال می باشد.

در شرایط بیماری چه اتفاقی می افتد؟

لنفوسیت ها در بخش هایی مانند تیموس و غدد لنفاوی تولید و سپس به جریان خون فرستاده می شوند. تیموس غده ای است که در پشت استخوان قفسه سینه قرار دارد. غدد لنفاوی نیز در سراسر بدن یافت می شوند. پورین نوکلئوزید فسفریلاز  به عنوان آنزیم خانه داری نیز شناخته می شود. زیرا قادر است مواد اضافی که هنگام تجزیه DNA تولید می شود را پاک کند.

جهش در ژن PNP باعث کاهش و یا از بین رفتن فعالیت پورین نوکلئوزید فسفریلاز  می شود. مولکول های اضافی و برخی دیگر از واکنش های سلولی موجب افزایش ماده ای به نام دئوکسی گوانوزین تری فسفات می شوند. این افزایش می تواند برای سلول ها سمی باشد. به خصوص سلول های T در تیموس که هنوز بالغ نشده اند، در برابر تجمع ماده سمی dGTP آسیب پذیرتر هستند.

این مواد به سلول های T نابالغ آسیب رسانده و موجب خودتخریبی آنها می شود. سلول های B و T در سایر بافت های لنفاوی نیز ممکن است آسیب ببینند. کاهش سلول های B و T می تواند موجب مشکلات ایمنی مانند کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز  شود. به نظر می‌رسد تجمع dGTP به سلول های مغزی آسیب وارد می کند و این آسیب منجر به بروز مشکلات عصبی می شود.

عوارض بیماری

کمبود نوکلئوزید پورین موجب ایجاد عفونت های مزمن و مکرر از همان دوران نوزادی و یا اوایل کودکی می شود. این عفونت ها در بیشتر مواقع سینوس ها و ریه را درگیر می کنند. به عنوان میکروارگانیسم های فرصت طلب شناخته می شوند. این میکروارگانیسم ها در بدن افرادی که سیستم ایمنی طبیعی دارند، هیچگونه مشکل و یا بیماری ایجاد نمی کنند. گاهی عفونت ها به بیماری های جدی و یا شرایطی ختم می شوند که زندگی بیمار را تهدید می کنند. در صورتی که درمان مناسبی برای بهبود عملکرد سیستم ایمنی کودک انجام نشود، کودک شانس زیادی برای زنده ماندن نخواهد داشت.

نوزادان مبتلا به کمبود نوکلئوزید پورین و نقص ایمنی در مقایسه با نوزادان سالم رشد کمتری دارند. تقریبا دو سوم از بیماران مبتلا به کمبود پورین نوکلئوزید دارای مشکلات عصبی نیز هستند. این مشکل می تواند منجر به تاخیر در رشد، ناتوانی ذهنی، اختلال در تعادل و یا سفتی عضلات شود. این بیماران همچنین در معرض ابتلا به اختلالات خودایمنی قرار می گیرند.

میزان شیوع کمبود نوکلئوزید پورین

شیوع اختلال کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز بسیار کم می باشد. در مقالات پزشکی تنها 70 بیمار مبتلا به این اختلال هستند. این مشکل حدود 4 درصد از کل موارد اختلالات نقص سیستم ایمنی را شامل می شود.

نحوه وراثت کمبود نوکلئوزید پورین

کمبود نوکلئوزید پورین به صورت اتوزومال مغلوب به فرزند شما به ارث میرسد. به بیان دیگر فردی که این بیماری را دارد، والدینی دارد که هر کدام از آنها یک نسخه مغلوب از ژن جهش یافته را دارند. با توجه به اینکه یک نسخه از این ژن نمی تواند علائم بیماری را نشان دهد، والدین هیچگونه نشانه ای از بیماری را در خود نمی بییند. در صورتی که نسخه بیماریزا از هر دو والد به فرزند به ارث برسد و کودک هر دو ژن مغلوب را داشته باشد، به این بیماری مبتلا می شود.

کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز چیست و چه نقشی در بدن دارد؟

کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز نوعی اختلال متابولیک ارثی است که در اثر نقص در آنزیمی به نام Purine Nucleoside Phosphorylase (PNP) ایجاد می‌شود. این آنزیم در تجزیه ترکیبات پورینی نقش دارد که اجزای اصلی ساختار DNA و RNA هستند. در حالت طبیعی، این آنزیم باعث شکستن ترکیباتی مثل اینوزین و گوانوزین می‌شود تا محصولات نهایی آن‌ها در مسیرهای دیگر متابولیکی استفاده یا دفع شوند.

وقتی این آنزیم در بدن وجود نداشته باشد یا عملکرد آن مختل شود، ترکیبات سمی پورینی در سلول‌ها جمع می‌شوند. تجمع این مواد به‌ویژه بر سلول‌های ایمنی T اثر منفی دارد و باعث تضعیف شدید سیستم ایمنی می‌شود. در نتیجه، بدن در برابر عفونت‌ها و ویروس‌ها مقاومت خود را از دست می‌دهد.

علت‌های اصلی کمبود آنزیم پورین نوکلئوزید فسفریلاز چیست؟

علت اصلی کمبود آنزیم پورین نوکلئوزید فسفریلاز جهش ژنتیکی در ژن PNP است که بر روی کروموزوم شماره ۱۴ قرار دارد. این بیماری به صورت اتوزومال مغلوب به ارث می‌رسد یعنی هر دو والد باید حامل ژن معیوب باشند تا فرزند به بیماری مبتلا شود.

در چنین شرایطی، هر بار که والدین حامل ازدواج می‌کنند، احتمال تولد فرزند بیمار ۲۵ درصد است. این جهش باعث می‌شود سلول نتواند آنزیم PNP را تولید کند یا آنزیم تولیدشده کارایی نداشته باشد. از دیگر علت‌های کمتر شایع، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تغییرات در توالی DNA که سبب تولید آنزیم ناقص می‌شود.
• جهش‌های نقطه‌ای که تنها بخشی از عملکرد آنزیم را مختل می‌کنند.
• حذف بخشی از ژن PNP در اثر ناهنجاری‌های کروموزومی.

جهش‌های ژنتیکی مرتبط با کمبود پورین نوکلئوزید فسفریلاز کدام‌اند؟

جهش‌های ژنتیکی مرتبط با کمبود پورین نوکلئوزید فسفریلاز شامل انواع مختلفی مانند missense، nonsense، و frameshift هستند. در جهش missense، تنها یک اسیدآمینه در ساختار آنزیم تغییر می‌کند که می‌تواند عملکرد طبیعی آن را کاهش دهد. در جهش nonsense، کد ژنتیکی زودتر از حد معمول متوقف می‌شود و آنزیم ناقص باقی می‌ماند.

در جهش frameshift نیز به علت حذف یا اضافه شدن نوکلئوتیدها، کل کد خوانده‌شده تغییر می‌کند و آنزیم به‌کلی غیرقابل استفاده می‌شود. هر نوع جهش می‌تواند شدت بیماری را متفاوت کند، به‌طوری‌که بعضی بیماران علائم خفیف دارند و برخی دچار نقص شدید ایمنی می‌شوند.

این بیماری چگونه بر سیستم ایمنی بدن تاثیر می‌گذارد؟

کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز بر سیستم ایمنی بدن تاثیر مستقیم دارد زیرا تجمع متابولیت‌های پورینی برای سلول‌های لنفوسیت T سمی است. سلول‌های T نقش اصلی را در مبارزه با عفونت‌های ویروسی و قارچی دارند، بنابراین کاهش تعداد و عملکرد آن‌ها باعث می‌شود بدن نتواند در برابر عوامل بیماری‌زا مقاومت کند.

به‌مرور، فرد دچار عفونت‌های مکرر، التهاب‌های پوستی و مشکلات تنفسی می‌شود. این اختلال اغلب در سال‌های اولیه زندگی خود را نشان می‌دهد و در صورت عدم درمان، ممکن است به نارسایی کامل سیستم ایمنی منجر شود.

برای دریافت مشاوره لطفا فرم زیر را تکمیل نمایید.

نقش لنفوسیت‌های T در بروز علائم ایمنی این بیماری چیست؟

نقش لنفوسیت‌های T در بروز علائم ایمنی بسیار مهم است زیرا این سلول‌ها حافظه ایمنی بدن را تشکیل می‌دهند. در افراد مبتلا به کمبود PNP، این سلول‌ها یا به مقدار کافی تولید نمی‌شوند یا عملکردشان ضعیف است. در نتیجه، بدن توانایی شناسایی و مقابله با ویروس‌ها و باکتری‌ها را از دست می‌دهد.

این مشکل باعث افزایش خطر ابتلا به عفونت‌های شدید و مکرر می‌شود. در برخی بیماران حتی واکنش‌های خودایمنی نیز دیده می‌شود، چون سیستم ایمنی به‌درستی تنظیم نمی‌شود.

علائم بالینی کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز در کودکان و بزرگسالان چیست؟

علائم کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز از دوران کودکی ظاهر می‌شود، اما شدت و نوع آن در افراد مختلف متفاوت است. این علائم در نتیجه ضعف سیستم ایمنی، تجمع مواد سمی در بدن و اختلال در عملکرد مغز و عضلات به‌وجود می‌آیند. علائم شایع عبارت‌اند از:

• عفونت‌های مکرر ریوی و گوش
• تب‌های طولانی‌مدت بدون علت مشخص
• تأخیر در رشد جسمی و ذهنی
• ضعف عضلانی و مشکلات حرکتی
• بثورات پوستی مزمن
• کاهش تعداد سلول‌های T در آزمایش خون

در برخی بزرگسالان، بیماری ممکن است با علائم خفیف‌تر بروز کند، اما همچنان بدن در برابر بیماری‌های ویروسی بسیار آسیب‌پذیر است.

روش‌های تشخیص کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز کدام‌اند؟

تشخیص کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز با ترکیبی از آزمایش‌های خونی، بررسی فعالیت آنزیمی و تست ژنتیک انجام می‌شود. نخستین مرحله بررسی سطح آنزیم PNP در گلبول‌های سفید است. کاهش یا نبود فعالیت آنزیم نشانه قوی بیماری است.

سپس آزمایش ژنتیکی برای شناسایی نوع جهش انجام می‌شود. همچنین پزشکان از آزمایش شمارش لنفوسیت‌های T و B استفاده می‌کنند تا وضعیت ایمنی بدن مشخص شود. در برخی موارد، بررسی سطح متابولیت‌های پورینی در ادرار نیز می‌تواند به تشخیص کمک کند.

درمان کمبود پورین نوکلئوزید فسفریلاز چگونه انجام می‌شود؟

درمان کمبود پورین نوکلئوزید فسفریلاز با هدف بازگرداندن عملکرد سیستم ایمنی و جلوگیری از تجمع مواد سمی انجام می‌شود. درمان قطعی این بیماری، پیوند مغز استخوان (Bone Marrow Transplantation) است. در این روش، سلول‌های بنیادی سالم از فرد اهداکننده به بیمار منتقل می‌شود تا سلول‌های جدید بتوانند آنزیم PNP را تولید کنند.

در کنار پیوند، درمان‌های حمایتی مانند مصرف آنتی‌بیوتیک برای جلوگیری از عفونت‌ها و تزریق ایمونوگلوبولین‌ها برای تقویت ایمنی انجام می‌شود. مراقبت دقیق از محیط بیمار و رعایت بهداشت نیز برای جلوگیری از عفونت‌های خطرناک ضروری است.

چه تفاوتی بین کمبود PNP و کمبود ADA وجود دارد؟

تفاوت بین کمبود PNP و کمبود ADA در نوع آنزیم معیوب و شدت تاثیر بر سیستم ایمنی است. در کمبود ADA، هم سلول‌های T و هم سلول‌های B آسیب می‌بینند، در حالی‌که در کمبود PNP بیشتر سلول‌های T دچار نقص می‌شوند.

همچنین بیماران مبتلا به ADA در ماه‌های اول زندگی علائم شدیدتری دارند، اما در PNP علائم ممکن است دیرتر ظاهر شوند. هر دو بیماری نیاز به پیوند مغز استخوان دارند، اما تشخیص درست آن‌ها برای انتخاب درمان حیاتی است.

عوارض و پیامدهای درمان‌نشده این کمبود چیست؟

عوارض درمان‌نشده کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز می‌تواند بسیار شدید باشد. اگر این بیماری بدون مداخله باقی بماند، بدن توانایی مقابله با عفونت‌های ساده را از دست می‌دهد و بیمار به مرور زمان دچار نارسایی ایمنی می‌شود. از دیگر پیامدها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• عقب‌ماندگی ذهنی و جسمی
• آسیب به سیستم عصبی مرکزی
• بروز بیماری‌های خودایمنی
• افزایش خطر مرگ در اثر عفونت‌های شدید

تشخیص زودهنگام و درمان به‌موقع می‌تواند از بسیاری از این عوارض جلوگیری کند.

آیا می‌توان از کمبود پورین نوکلئوزید فسفریلاز پیشگیری کرد؟

پیشگیری از کمبود پورین نوکلئوزید فسفریلاز با آگاهی از وضعیت ژنتیکی خانواده ممکن است. خانواده‌هایی که سابقه بیماری دارند باید پیش از بارداری مشاوره ژنتیک انجام دهند. در برخی موارد، می‌توان با انجام آزمایش‌های ژنتیکی پیش از تولد (Prenatal Diagnosis) وجود ژن معیوب را بررسی کرد. همچنین استفاده از روش‌های IVF با انتخاب جنین سالم (PGD) نیز می‌تواند از تولد نوزاد مبتلا جلوگیری کند.

زندگی و مراقبت از بیماران مبتلا به کمبود PNP چگونه است؟

زندگی بیماران مبتلا به کمبود PNP نیاز به مراقبت ویژه دارد. این بیماران باید در محیطی عاری از عفونت زندگی کنند و تحت نظر پزشک متخصص ایمنی‌شناسی باشند. رعایت تغذیه مناسب، واکسیناسیون‌های غیرزنده و کنترل دوره‌ای وضعیت خونی بسیار اهمیت دارد.

چه رژیم غذایی و مراقبت‌هایی برای بیماران توصیه می‌شود؟

رژیم غذایی بیماران مبتلا به کمبود PNP باید غنی از پروتئین، ویتامین و مواد معدنی باشد تا بدن توان مقابله با ضعف عمومی را داشته باشد. مصرف مایعات زیاد، میوه‌های تازه و پرهیز از مواد غذایی آلوده به باکتری‌ها نیز توصیه می‌شود. مراقبت‌های عمومی شامل موارد زیر است:

• پرهیز از حضور در محیط‌های شلوغ
• ضدعفونی منظم وسایل شخصی
• استفاده از ماسک در فصول سرد
• مراجعه منظم به پزشک برای بررسی عملکرد ایمنی

کمبود PNP چگونه با سایر نقص‌های ایمنی اولیه تفاوت دارد؟

کمبود PNP با سایر نقص‌های ایمنی اولیه تفاوت دارد زیرا منشأ آن نقص در مسیر متابولیسم پورین‌ها است، نه در ساختار سلول‌های ایمنی. در نتیجه، درمان آن نیز متفاوت است و نیاز به جایگزینی سلول‌های بنیادی دارد. در حالی که برخی نقص‌های ایمنی دیگر تنها با دارو یا تزریق پلاسما کنترل می‌شوند، در PNP درمان ریشه‌ای تنها از طریق پیوند ممکن است.

جدول مقایسه‌ای کمبود PNP و ADA

ویژگی‌ها	کمبود PNP	کمبود ADA
نوع آنزیم معیوب	Purine Nucleoside Phosphorylase	Adenosine Deaminase
سلول‌های آسیب‌دیده	لنفوسیت‌های T	لنفوسیت‌های T و B
زمان بروز علائم	دوران کودکی یا اواخر نوزادی	از بدو تولد
درمان اصلی	پیوند مغز استخوان	پیوند مغز استخوان یا درمان آنزیمی
احتمال بروز علائم عصبی	بالا	کمتر

کلام پایانی

کمبود نوکلئوزید پورین فسفریلاز PNP یکی از بیماری های نقص ایمنی است که به صورت وراثتی از والدین به فرزند منتقل می شود. علائم و عوارض این بیماری بیشتر عصبی است و می تواند فرد را عصبی کند. در این مطلب هر آنچه می توانست در شناخت این بیماری کمک شد بیان کردیم. در صورت داشتن هر گونه سوال می توانید در انتهای این مطلب و در بخش دیدگاه ها آن را با ما در میان بگذارید.

سوالات متداول