واکسن در بیماران نقص ایمنی اولیه یکی از مهمترین موضوعات است که تأثیر زیادی در مدیریت سلامت این بیماران دارد. در حالی که واکسیناسیون بهطور کلی بهعنوان ابزاری موثر در پیشگیری از بیماریها شناخته میشود، در بیماران مبتلا به نقص ایمنی اولیه شرایط متفاوتی وجود دارد. سیستم ایمنی این بیماران بهطور طبیعی قادر به پاسخدهی مناسب به برخی واکسنها نیست و استفاده از واکسنهای خاص میتواند خطراتی جدی به همراه داشته باشد. آیا میدانید که برخی واکسنها در این بیماران ممنوع هستند و میتوانند حتی باعث ایجاد عفونتهای خطرناک شوند؟ همچنین، در مواردی که سیستم ایمنی به شدت ضعیف است، ممکن است واکسنها اثربخشی لازم را نداشته باشند. در این مقاله، به بررسی چالشها، توصیهها و واکسنهای مجاز برای بیماران با نقص ایمنی اولیه پرداخته میشود. برای اطلاعات بیشتر و آشنایی با راهکارهای ایمنسازی این بیماران، ادامه مطلب را مطالعه کنید.
نقش واکسنها در بیماران مبتلا به نقص ایمنی اولیه
واکسنها یکی از ابزارهای حیاتی در پیشگیری از بیماریهای عفونی هستند و نقش بسیار مهمی در بهبود سلامت عمومی ایفا میکنند.
واکسیناسیون یکی از موثرترین راهها برای پیشگیری از بیماریها ناشی از ویروسها، باکتریها و سایر عوامل بیماریزا است. برای افرادی که نقص ایمنی ندارند، واکسنها با تحریک سیستم ایمنی به تولید آنتیبادی علیه عوامل بیماریزا کمک میکنند و در صورت مواجهه با آنها، محافظت ایجاد میکنند. اما در بیماران مبتلا به نقص ایمنی اولیه، استفاده از واکسنها به دلیل ضعف سیستم ایمنی و توانایی محدود در پاسخدهی به این واکسنها، نیازمند دقت و توجه خاصی است. برخی از واکسنها ممکن است برای آنها مضر باشند و حتی باعث بروز عفونتهای جدی شوند.
چرا تزریق واکسن در بیماران نقص ایمنی اولیه با احتیاط انجام می شود؟
تزریق واکسن در بیماران مبتلا به نقص ایمنی اولیه با احتیاط انجام میشود به دلیل ضعف سیستم ایمنی این بیماران و خطرات ناشی از واکسیناسیون. این افراد ممکن است پاسخ ایمنی ضعیفی به واکسنها داشته باشند و در برابر برخی واکسنها، بهویژه واکسنهای زنده ضعیف شده (مانند MMR، آبله مرغان و فلج اطفال خوراکی) آسیبپذیرتر باشند، چرا که ممکن است این واکسنها باعث بروز عفونتهای شدید شوند. علاوه بر این، بیماران با نقص ایمنی ممکن است به دلیل درمانهای ایمنیسرکوبگر یا درمان با ایمونوتراپی، واکنش ضعیفی به واکسنها نشان دهند. بنابراین، انتخاب نوع واکسن، دوز و زمانبندی آن باید بهدقت تحت نظر پزشک متخصص انجام شود تا از بروز عوارض جانبی و کاهش اثربخشی جلوگیری شود.
محدودیت های واکسن در بیماران نقص ایمنی اولیه به تفکیک نوع بیماری
در این دسته از بیماران، بسته به نوع نقص ایمنی، چالشها و محدودیتهای مختلفی در زمینه واکسیناسیون وجود دارد. این چالشها میتوانند در گروههای مختلف زیر مشاهده شوند:
1. بیماران مبتلا به نقص ایمنی ترکیبی شدید (SCID)
بیماران مبتلا به نقص ایمنی ترکیبی شدید (Severe Combined Immunodeficiency – SCID) یکی از شدیدترین انواع نقص ایمنی اولیه هستند. این بیماران بهطور معمول به دلیل نقص در سلولهای T و یا B (یا هر دو) قادر به ایجاد پاسخ ایمنی مناسب به واکسنها نیستند. بنابراین، واکسنهای حاوی ویروس زنده ضعیف شده (مثل واکسن MMR، آبله مرغان، یا فلج اطفال خوراکی) میتوانند برای این بیماران خطرناک و مضر باشند، زیرا این بیماران قادر به مقابله با ویروس زنده در واکسنها نیستند.
2. بیماران مبتلا به نقص ایمنی سلول T (مثل X-linked agammaglobulinemia)
در بیماران مبتلا به نقص ایمنی سلول T، که در آنها پاسخهای ایمنی سلولهای T مختل است، واکسیناسیون با واکسنهای زنده میتواند منجر به بروز عفونتهای جدی و حتی تهدیدکننده زندگی شود. این بیماران معمولاً به واکسنهای غیرزنده (غیرفعال) نیاز دارند.
3. بیماران مبتلا به نقص ایمنی هومورال (مثل هیپوگاماگلوبولینمی)
بیماران مبتلا به نقص ایمنی هومورال (مثل هیپوگاماگلوبولینمی یا Agammaglobulinemia) که قادر به تولید مقادیر کافی از آنتیبادیها نیستند، ممکن است پاسخ ایمنی ضعیفی به واکسنها داشته باشند. این بیماران معمولاً نیاز به درمان با ایمونوتراپی (ایمونگلوبولین) دارند و ممکن است در برابر عفونتها آسیبپذیرتر باشند. بهطور خاص، واکسنهای غیرزنده ممکن است تأثیر کمتری داشته باشند و در مواردی نیاز به دوزهای اضافی یا واکسیناسیون مجدد وجود داشته باشد.مقاله آگاماگلوبولینمی را بخوانید.
4. بیماران مبتلا به نقص ایمنی درگیر سلولهای مکمل (مثل نقص C3 یا C5)
در بیماران با نقص در سیستم مکمل (مثل نقص C3 یا C5)، که نقش مهمی در پاسخ ایمنی به عفونتها دارند، سیستم ایمنی بدن قادر به مقابله با برخی از واکسنها بهویژه واکسنهای باکتریایی و ویروسی نیست. در این دسته از بیماران، ممکن است نیاز به مدیریت دقیقتر واکسیناسیون و انتخاب واکسنهایی که سیستم ایمنی فعالتر به آنها پاسخ میدهد، باشد.
5. بیماران مبتلا به نقص ایمنی مادرزادی درگیر گلبولهای سفید (مثل Wiskott-Aldrich syndrome)
در بیماران مبتلا به سندروم ویسکات-آلدریچ (WAS)، که شامل نقص در گلبولهای سفید است، ممکن است سیستم ایمنی ضعیفتر باشد و توانایی پاسخدهی به واکسنها محدود گردد. این بیماران میتوانند در برابر واکسنهایی که شامل ویروس زنده هستند، آسیبپذیر باشند و باید از این نوع واکسنها پرهیز کنند.
6. بیماران مبتلا به نقص ایمنی ناشی از درمان
بیمارانی که به دلیل بیماریهای خود، مانند سرطان یا بیماریهای خودایمنی، تحت درمانهای سرکوبکننده ایمنی (مثلاً با داروهای ایمونوساپرسیو) قرار دارند، باید مراقب واکسیناسیون باشند. این داروها میتوانند توانایی بدن در ایجاد پاسخ ایمنی به واکسنها را کاهش دهند. برای این بیماران، معمولاً توصیه میشود که قبل از شروع درمان سرکوبکننده ایمنی، واکسیناسیونهای لازم را انجام دهند.
7. بیماران مبتلا به نقص ایمنی ناشی از بیماریهای مزمن
بیمارانی که به نقص ایمنی ثانویه ناشی از بیماریهای مزمن (مانند HIV) دچار هستند، ممکن است با چالشهایی در زمینه واکسیناسیون مواجه شوند. در این بیماران، شدت نقص ایمنی بستگی به وضعیت ویروس و درمان آن دارد، و واکسنها ممکن است بهطور مؤثر عمل نکنند.
واکسن های ممنوع برای بیماران نقص ایمنی اولیه
در نهایت، همواره مشاوره با پزشک متخصص ایمونولوژی یا متخصص بیماریهای عفونی برای تعیین دقیق واکسنهای ایمن و مناسب برای بیماران نقص ایمنی ضروری است.
واکسنهای روتاویروس
این واکسن حاوی ویروس زنده ضعیف شده است و در بیماران نقص ایمنی میتواند باعث بروز عفونتهای شدید روتاویروسی شود.
واکسن فلج اطفال (خوراکی) (OPV)
واکسن فلج اطفال خوراکی که از ویروس زنده ضعیف شده استفاده میکند، در بیماران با نقص ایمنی میتواند به عفونت فلج اطفال منجر شود. در این بیماران، معمولاً از واکسن فلج اطفال غیرفعال (IPV) استفاده میشود که حاوی ویروس کشته شده است.
واکسن سرخک، اوریون، سرخجه (MMR)
این واکسن ترکیبی که شامل ویروسهای زنده ضعیف شده برای سرخک، اوریون و سرخجه است، در بیماران نقص ایمنی ممکن است خطرناک باشد.
واکسن آبله مرغان (Varicella)
این واکسن نیز از ویروس زنده ضعیف شده استفاده میکند و در بیماران با نقص ایمنی خطر عفونت شدید را به دنبال دارد.
واکسن تیفویید (TY21a)
این واکسن خوراکی که از ویروس زنده ضعیف شده استفاده میکند، برای بیماران نقص ایمنی توصیه نمیشود.
واکسن BCG (سل)
واکسن سل (BCG) که حاوی باکتری زنده ضعیف شده است، برای بیماران با نقص ایمنی معمولاً ممنوع است زیرا میتواند باعث بروز عفونتهای شدید شود.
نکته: در بیماران نقص ایمنی اولیه، واکسنهای زنده ضعیف شده باید به شدت از آنها پرهیز شود، مگر در شرایط خاص که تحت نظر پزشک متخصص قرار دارند و در صورت لزوم، ممکن است استثناءهایی وجود داشته باشد.
به طور کلی، برای بیماران نقص ایمنی، واکسنهای غیرفعال (که حاوی ویروس یا باکتری زنده نیستند) مانند واکسنهای دیفتری، کزاز، هپاتیت B، هپاتیت A و… توصیه میشوند. این واکسنها برای این دسته از بیماران ایمنتر هستند.
واکسنهای رایج برای بیماران نقص ایمنی اولیه
واکسیناسیونهای زیر معمولاً برای بیماران مبتلا به نقص ایمنی اولیه توصیه میشود، هرچند که توصیههای خاص ممکن است بسته به وضعیت فرد متفاوت باشد:
- واکسنی به ضد پنوموکوک: برای محافظت در برابر پنومونی پنوموکوکی که میتواند در بیماران نقص ایمنی اولیه شدید باشد.
- واکسیناسیون آنفولانزا: واکسن سالانه آنفولانزا برای جلوگیری از عوارض خطرناک آنفولانزا در بیماران نقص ایمنی اولیه ضروری است.
- واکسیناسیون هپاتیت A و B: این واکسنها برای پیشگیری از عفونتهای کبدی که میتواند در افراد مبتلا به نقص ایمنی شدید شدیدتر باشد، توصیه میشود.
- واکسیناسیون کزاز، دیفتری و سیاهسرفه (Tdap): برای محافظت در برابر این بیماریهای باکتریایی.
- واکسیناسیون مننژوکوک: برای محافظت در برابر مننژیت که میتواند در بیماران نقص ایمنی اولیه خطرناک باشد.
چرا برخی واکسن ها برای بیماران نقص ایمنی اولیه ممنوع است؟
واکسیناسیونها به طور کلی به دو دسته تقسیم میشوند: واکسنهای زنده ضعیفشده و واکسنهای غیرفعال (کشتهشده).
- واکسنهای زنده ضعیفشده: این واکسنها حاوی فرم ضعیفشده ویروس یا باکتری هستند که قادر به تکثیر در بدن است اما در افراد سالم بیماری ایجاد نمیکند. مثالها شامل واکسنهای سرخک، سرخچه، اوریون (MMR)، واکسن آبله مرغان و واکسن تب زرد هستند. برای اکثر بیماران مبتلا به نقص ایمنی اولیه، واکسنهای زنده ممکن است خطرناک باشند. در افرادی که سیستم ایمنی آنها دچار نقص است، احتمال دارد که واکسن زنده باعث ایجاد عفونت فعال شود به همین دلیل در افراد با نقص ایمنی اولیه واکسن های گفته شده که از ویروس زنده هستند تجویز نمی شود. واکسنهای زنده معمولاً در افرادی که نقص ایمنی شدید دارند، به ویژه در افرادی که نقصهای سلولهای T دارند (مانند SCID)، ممنوع است. با این حال بیماران نقص ایمنی باید دستور پزشکی را از پزشک خود دریافت کنند.
- واکسنهای غیرفعال (کشتهشده): این واکسنها حاوی عوامل بیماریزای کشتهشده هستند که نمیتوانند تکثیر یابند اما میتوانند سیستم ایمنی را تحریک کنند تا پاسخ ایمنی مناسب را ایجاد کند. مثالها شامل واکسنهای فلج اطفال، هپاتیت A و B و واکسن آنفولانزا هستند. واکسنهای غیرفعال معمولاً برای بیماران نقص ایمنی اولیه ایمنتر هستند زیرا هیچگونه خطری برای ایجاد بیماری ندارند. با این حال، اثر بخشی این واکسنها در افراد مبتلا به نقص ایمنی ممکن است کاهش یابد. در برخی موارد، ممکن است نیاز به دوزهای بالاتر یا تزریق واکسنهای تکمیلی باشد تا ایمنی کافی حاصل شود.
برای بیماران مبتلا به نقص ایمنی اولیه، برخی از واکسنهایی که حاوی ویروس زنده ضعیف شده هستند، به دلیل خطر ابتلا به عفونتهای شدید و عوارض جانبی، معمولاً ممنوع یا محدود هستند. این واکسنها میتوانند برای این بیماران خطرناک باشند چون سیستم ایمنی آنها قادر به مقابله با ویروسهای زنده ضعیف شده نیست.
نکات مهم در واکسیناسیون بیماران نقص ایمنی اولیه
واکسیناسیون بیماران مبتلا به نقص ایمنی اولیه نیازمند رویکردی شخصیسازیشده است که با توجه به نوع خاص اختلال نقص ایمنی اولیه و وضعیت ایمنی فرد انجام میشود. برخی از نکات مهم عبارتند از:
- واکسیناسیون با واکسنهای زنده ضعیف شده برای بیماران نقص ایمنی اولیه باید با احتیاط انجام شود و معمولاً توصیه نمیشود مگر در شرایط خاص و تحت نظر پزشک.
- واکسنهای غیرفعال (کشتهشده) برای این بیماران ایمنتر هستند و باید اولویت داشته باشند.
- بررسی دقیق پاسخ ایمنی به واکسنها در این بیماران ضروری است و ممکن است نیاز به دوزهای اضافی یا واکسیناسیون مجدد وجود داشته باشد.
- افراد با بیماری نقص ایمنی اولیه که تحت درمان ایمونوگلوبولین قرار دارند نیاز به واکسن ندارند.
- خانوادهها و افرادی که با این بیماران در ارتباط هستند باید واکسینه شوند تا خطر انتقال بیماری به این افراد کاهش یابد.
- در نهایت، توصیه میشود که تمام بیماران با نقص ایمنی اولیه تحت نظر پزشک متخصص قرار بگیرند تا برنامه واکسیناسیون متناسب با شرایط خاص آنها تنظیم شود.
چالشهای واکسیناسیون در بیماران مبتلا به نقص سیستم ایمنی اولیه
بیماران دارای نقص ایمنی ممکن است به دلیل ضعف سیستم ایمنی به واکسنها پاسخ کامل ندهند. این امر به این معنی است که واکسنها ممکن است ایمنی کافی را در بدن ایجاد نکنند و در نتیجه سطح محافظت کاهش یابد. همچنین، این بیماران ممکن است در معرض عوارض جانبی بیشتری نسبت به افراد سالم قرار بگیرند. به همین دلیل، پزشکان باید با دقت بیشتری در انتخاب و تجویز واکسنها برای این بیماران عمل کنند.
نتیجهگیری
واکسیناسیون در پیشگیری از عفونتهای شدید نقش حیاتی دارد، بهویژه برای بیماران مبتلا به نقص ایمنی اولیه. اما در بیماران نقص ایمنی اولیه به دلیل ضعیف بودن سیستم ایمنی بسیاری از بیماران با ویروس زنده ضعیف شده واکسینه نمی شوند. این واکسن ها شامل : واکسن های روتا ویروس، فلج اطفال، سرخک،ارویوس، سرخجه، واکسن های آبله مرغان و واکسن ب، ث،ژ برای سل هستند.
بیمارانی که تحت درمان با ایمونوگلوبولین قرار میگیرند و به طور موقت نیاز به افزایش سطح آنتیبادیها دارند، معمولاً نیازی به واکسیناسیون ندارند، چرا که در این موارد بدن به طور مصنوعی به سطح مناسبی از آنتیبادیها رسیده است.
برای بیماران با نقص ایمنی اولیه، واکسنهای غیرفعال (که فاقد ویروس زنده هستند) به عنوان گزینههای ایمن و مؤثر مورد تایید قرار گرفتهاند. این واکسنها شامل واکسنهای سرخک-میزر، هپاتیت A و B، دیفتری، کزاز و برخی واکسنهای دیگر میباشند.
یکی دیگر از نکات مهم، رعایت مراقبتهای پیشگیرانه از سوی خانواده و نزدیکان بیماران نقص ایمنی اولیه است. افراد اطراف این بیماران باید واکسینه شوند تا خطر انتقال بیماری به این افراد آسیبپذیر کاهش یابد.
در نهایت، مشورت با پزشک متخصص برای تعیین واکسنهای مناسب و ایمن برای بیماران نقص ایمنی اولیه بسیار ضروری است تا بهترین راهکارهای پیشگیری از عفونتهای خطرناک اتخاذ شود.