پیوند مغز استخوان برای چیست؟ پیوند مغز استخوان یکی از روشهای درمانی برای درمان بیماری سرطان، انواع تومور و نقص ایمنی می باشد. شاید بسیار شنیده باشید که برای درمان بیماران سرطانی، ابتدا از افراد درجه یک نمونه مغز استخوان گرفته می شود. سپس از نظر مطابقت بررسی می شود. در صورتی که مطابقت نداشته باشند، می بایست به بانک مغز استخوان برای بررسی نمونه های غیرمرتبط مراجعه کرد. در این مطلب قصد داریم با بهره گیری از تجربیات پزشکان فعال در موسسه خیریه حامیان بیماران نقص ایمنی، بیشتر به این موضوع بپردازیم.
آنچه باید در مورد پیوند مغز استخوان بدانید
پیوند مغز استخوان یک درمان ویژه برای بیماران مبتلا به سرطان های خاص یا بیماری نقص ایمنی در کودکان است. در واقع این کار شامل گرفتن سلولهایی است که به طور معمول در مغز استخوان یا سلولهای بنیادی یافت می شوند. پزشکان این سلولها را فیلتر میکنند و آنها را از اهدا کننده به بیمار تزریق می کنند. هدف از انجام آن این است که پس از درمان مغز استخوان ناسالم این است که بدن قادر به کشتن سلول های غیرطبیعی باشد.
مغز استخوان چیست؟
مغز استخوان بافت نرم و اسفنجی است که در مرکز بسیاری از استخوانهای بدن مانند لگن، ستون فقرات و استخوان ران قرار دارد. مغز استخوان محل تولید و ذخیره سلولهای خونی است و نقش حیاتی در عملکرد بدن دارد. سلولهای خونی شامل گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها هستند که هر یک وظایف مهمی بر عهده دارند؛ گلبولهای قرمز اکسیژن را به سلولها منتقل میکنند، گلبولهای سفید از بدن در برابر عفونتها محافظت میکنند و پلاکتها به انعقاد خون کمک میکنند.
سلولهای بنیادی مغز استخوان
سلولهای بنیادی در مغز استخوان اهمیت زیادی دارند زیرا قادرند سلولهای جدید تولید کرده و کمبود سلولهای خونی را جبران کنند. این سلولها به دو ویژگی اصلی شناخته میشوند:
- بازسازی: سلولهای بنیادی میتوانند سلولهایی مشابه خود را تولید کنند و بدین ترتیب ذخیره سلولهای خونی را در بدن حفظ میکنند.
- تفکیک یا تمایز: این سلولها میتوانند به انواع مختلف سلولهای خونی مانند گلبولهای قرمز، سفید و پلاکتها تبدیل شوند و نیاز بدن به سلولهای تخصصی را تامین کنند.
انواع مغز استخوان
مغز استخوان در دو نوع اصلی وجود دارد:
- مغز استخوان قرمز: مغز استخوان قرمز بیشتر در تولید سلولهای خونی فعالیت دارد و در افراد بالغ بیشتر در استخوانهای لگن، دندهها و جمجمه یافت میشود.
- مغز استخوان زرد: مغز استخوان زرد عمدتا از چربی تشکیل شده و نقش آن ذخیره انرژی است، اما در مواقع ضروری میتواند به مغز استخوان قرمز تبدیل شود و تولید سلولهای خونی را آغاز کند.
چرا به پیوند مغز استخوان نیاز داریم؟
هدف از انجام پیوند مغز استخوان، درمان بسیاری از بیماری ها و انواع سرطان است. هنگامی که دوزهای شیمی درمانی یا پرتودرمانی مورد نیاز برای درمان سرطان به حدی بالا باشد که سلول های بنیادی مغز استخوان فرد از بین بروند، می بایست پیوند انجام شود. البته در صورتی که مغز استخوان در اثر بیماری از بین رفته باشد، پیوند مغز استخوان مورد نیاز است.
از آنجایکه مغز استخوان نه تنها تولید سلولهای خونی را بر عهده دارد، بلکه نقش مهمی در حفظ سیستم ایمنی بدن ایفا میکند. زمانی که مغز استخوان به هر دلیلی دچار اختلال شود، مانند در بیماریهای خون یا سرطان، بدن توانایی مقابله با عفونتها و بازسازی سلولها را از دست میدهد.
مزایای انجام پیوند مغز استخوان
مزایای پیوند مغز استخوان بسیار گسترده است و همین موضوع باعث شده این روش یکی از اصلیترین درمانها برای بیماریهای خونی و مشکلات ژنتیکی باشد. این مزایا نه تنها به بازگرداندن سلامت بیمار کمک میکند، بلکه میتواند از بروز عوارض خطرناک در آینده نیز جلوگیری کند. مهمترین مزایای پیوند مغز استخوان شامل موارد زیر است:
- جایگزین کردن مغز استخوان سالم با مغز استخوان آسیبدیده: پیوند امکان جایگزینی بافت آسیبدیده با مغز استخوان سالم را فراهم میکند. این تغییر باعث میشود بدن دوباره توانایی تولید سلولهای خونی سالم را به دست آورد و عملکرد طبیعی خود را ادامه دهد.
- بازسازی یا نجات سیستم ایمنی: مزایای پیوند مغز استخوان شامل بازسازی سیستم ایمنی هم میشود. وقتی بدن دیگر قادر به تولید گلبولهای سفید کافی نیست، فرد در برابر عفونتها آسیبپذیر میشود. با پیوند، تولید سلولهای ایمنی دوباره آغاز شده و قدرت دفاعی بدن به مرور بازمیگردد.
- جلوگیری از آسیبهای بیشتر بر اثر بیماریهای ژنتیکی: مزایای پیوند مغز استخوان در بیماریهای ژنتیکی مانند تالاسمی یا کمخونی داسی شکل اهمیت زیادی دارد. این روش میتواند روند غیرطبیعی تولید سلولهای خونی را متوقف کرده و شرایط بدن را به حالت طبیعی برگرداند و از آسیبهای طولانیمدت پیشگیری کند.
پیوند مغز استخوان از کجا گرفته می شود؟
بیشتر بخوانید: پیشگیری از نقص ایمنی
چه افرادی به پیوند مغز استخوان نیاز دارند؟
پیوند مغز استخوان یک روش درمانی حیاتی است که برای افرادی انجام میشود که مغز استخوان آنها توانایی تولید سلولهای خونی سالم را از دست داده است. این روش میتواند جان بسیاری از بیماران را نجات دهد و فرصت دوبارهای برای زندگی سالم به آنها بدهد. در ادامه مهمترین گروههایی که به پیوند مغز استخوان نیاز دارند معرفی میشوند:
بیماران مبتلا به لوسمی
کم خونی آپلاستیک شدید
لنفوم
مولتیپل میلوما
اختلالات نقص ایمنی
بیماران مبتلا به سرطان و تومور
بیماران مبتلا به تالاسمی
بیماران مبتلا به کمخونی داسی شکل
انواع پیوند مغز استخوان
انواع پیوند مغز استخوان بر اساس منبع سلولهای بنیادی مورد استفاده دستهبندی میشوند. هر نوع پیوند کاربرد خاصی دارد و بسته به شرایط بیمار و شدت بیماری انتخاب میشود که به شرح زیر میباشد:
اتولوگ
در این نوع پیوند اهدا کننده خود بیمار است. با برداشتن مغز استخوان یا آفرزیس که فرایند جمع آوری سلول های بنیادی میباشد، عمل پیوند آغاز می شود. این سلولها را فریز می کنند و سپس برای درمان در بدن بیمار به حالت اولیه بازگردانده می شوند. در این روش پیوند اغلب از اصطلاح نجات به جای پیوند استفاده می شود.
آلوژنیک
در این روش پیوند اهدا کننده از یکی از افراد خانواده است. سلولهای بنیادی از اهدا کننده همسان ژنتیکی برداشته میشود. این سلول ها از یک برادر یا خواهر گرفته می شوند. پدر و مادر در صورت تطبیق یکسان هاپلوئید می توانند اهدا کننده باشند. در این نوع پیوند ژنتیکی حداقل نیمی از سلول ها باید با سلول های گیرنده مطابقت داشته باشند.
پیوند غیر همسان یا نامرتبط
در این روش مغز استخوان یا سلولهای بنیادی که از نظر ژنتیکی همسان شدهاند از یک اهدا کننده غیر از خانواده و اقوام درجه یک گرفته می شوند. اهداکنندگان غیر مرتبط را می توان از طریق ثبت ملی مغز استخوان پیدا کرد.
پیوند خون بند ناف
سلولهای بنیادی بلافاصله پس از زایمان از بند ناف گرفته میشود. این سلولها نسبت به سلولهایی که از افراد بزرگسال گرفته می شوند، خیلی سریعتر، بهتر و موثرتر عمل می کنند. در این روش سلول های بنیادی مورد آزمایش قرار می گیرند و شمارش می شوند. تا زمانی که نمونه مغز استخوان مورد نیاز باشد، فریز می شود.
شرایط مطابقت در پیوند مغز استخوان
تطبیق پیوند مغز استخوان شامل بررسی بافت آنتی ژن لکوسیت است. آنتی ژن ها بر اساس سطح گلبول های سفید و ساختار ژنتیکی سیستم ایمنی فرد تعیین می شوند. در بدن هر فرد حداقل 100 آنتی ژن لکوسیت وجود دارد. با این حال اعتقاد بر این است که چند آنتی ژن اصلی وجود دارد که تعیین می کند آیا اهدا کننده و گیرنده با یکدیگر مطابقت دارند یا خیر.
بیشتر بخوانید: نقص ایمنی اکتسابی
عوامل موثر بر پیوند مغز استخوان
عوامل موثر بر پیوند مغز استخوان نقش تعیینکنندهای در موفقیت یا عدم موفقیت این درمان دارند. شرایط جسمی بیمار، نوع بیماری، وضعیت اهداکننده و حتی مراقبتهای پس از پیوند میتوانند بر نتیجه این روش حیاتی تاثیر بگذارند.
سن
سلامت کلی و سابقه پزشکی شما
میزان گسترش بیماری
در دسترس بودن اهداکننده
میزان تحمل و پذیرش بدن برای استفاده از داروها
رویه ها یا درمان های خاص
مدت زمان انتظار برای دوره پیوند
سوالات متداول
این درمان تا حد زیادی می تواند در درمان موثر باشد. هر چند بیمار به پیگیری درمان نیاز دارد. احتمال بازگشت بیماری وجود دارد که در آن صورت متخصص در مورد اقدامات بعدی تصمیم گیری می کند.
بهتر است بیمار به مدت دو هفته قرنطینه شود تا از بروز هر گونه عفونت پیشگیری کرد.
نمونه از استخوان لگن و یا ران گرفته می شود.
کلام پایانی
پیوند مغز استخوان یکی از روش های درمانی مورد استفاده برای درمان بیماران نقص ایمنی است. در صورتی که سلولهای بدن بیمار به حدی آسیب دیده باشند که نتوان از پرتودرمانی استفاده کرد، متخصص پیوند را توصیه می کند. با توجه به اینکه در پرتودرمانی تعداد زیادی از سلولهای بنیادی از بین می روند، نمی توان با پرتو درمانی برخی بیماران را درمان کرد. بنابراین متخصص به استفاده از نمونه مغز استخوان روی می آورد.